احادیث امام علی (ع)

نیکی و نیکوکاری یکی از مفاهیم ارزشمند اخلاقی و مضامین والای تربیتی است که در تعالیم دین مبین اسلام تأکید جدی و اساسی بر آن صورت گرفته است؛ از آیات نورانی وحی گرفته تا آموزه های مکتب اهل بیت علیهم السلام. هدف غایی و نهایی از دین الهی، چیزی جز رواج خوبی ها و بسط و گسترش نیکوکاری ها نیست، لیکن در این میان از امام علی (علیه السلام) در مورد نیکوکاری و بذل احسان احادیثی ارزشمند و روایاتی سازنده ذکر شده است که عمل به هریک از آن ها، می تواند سالک الی الله را به سرمنزل مقصود رهنمون سازد و مقدمات تقرب وی را به درگاه خداوندی بیش ازپیش هموارتر کند. درحقیقت یکی از محوری ترین مسائل در کتاب ارزشمند نهج البلاغه، توجه به مسئلۀ مهم نیکوکاری است که در آن به آثار ارزندۀ نیکوکاری اشاره های مکرری شده است. این پژوهش باهدف تبیین دیدگاه مولا علی (علیه السلام) در مورد نیکوکاری و با کندوکاو در کتاب های معتبر حدیثی، به خصوص کتاب گران سنگ نهج البلاغه صورت گرفته است تا بتوان با توجه به سخنان نورانی آن امام همام، در انجام کار نیک و رواج نیکوکاری عزمی راسخ و اراده ای استوار داشت.

منش نيكان
اَلاْ يثارُ شيمَةُ الاَْبْرارِ.(64)
از خودگذشتگى ، روش نيكان است .

پاسخ نيكى
اِذا اُسْدِيَتْ اِلَيْكَ يَدٌ فَكافِئْها بِما يُرْبى عَلَيْها.(65)
هر گاه دست احسانى به سوى تو دراز شد آن را با احسانى افزون تر، پاداش ده …

تشويق به احسان
اَحْسِنْ كَما تُحِبُّ اَنْ يُحْسَنَ اِلَيْكَ.(66)
[به ديگران ] نيكى كن ، چنان كه دوست مى دارى به تو نيكى شود.

راه بازداشتن بد كار
اُزْجُرِ الْمُسِى ءَ بِثَوَابِ الُْمحْسِنِ.(67)

با پاداش به نيكوكار، بدكار را از بدى بازدار.

احسان فراگير
اَلُْمحْسِنُ مَنْ عَمَّ النّاسَ بِالاِْحْسانِ.(68)
نـيـكـوكـار [واقـعـى و كـامـل ] كسى است كه به همه مردم نيكى كند [و احسانش را از هيچ كس دريغ نورزد].

برترين كار نيك
اَفْضَلُ الْمَعْرُوفِ اِغاثَةُ الْمَكْهُوفِ.(70)
با ارزش ترين كارهاى نيك ، فريادرسى ستم ديده است .

احسان در مقابل بدى
عاتِبْ اَخاكَ بالاِْحْسانِ اِلَيْهِ، وَارْدُدْ شَرَّهُ بِالاِْنْعامِ عَلَيْهِ.(71)
برادرت را با نيكى كردن به او، سرزنش كن ، و آزارش را با انعام پاسخ بده .

منت گذاشتن
اَلْمَنُّ يُنَكِّدُ الاِْحْسانَ.(72)
منت گذارى ، [وزن ] احسان و نيكى را سبك مى كند.

استقامت بر نيكى ها
لا يُزَهِّدَنَّكَ فِى الْمَعْرُوفِ مَنْ لا يَشْكُرُهُ لَكَ، فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لا يَسْتَمْتِعُ بِشَىْءٍ مِنْهُ وَ قَدْ تُدْرِكُ مِنْ شُكْرِ الشّاكِرِ اَكْثَرَ مِمّا اَضاعَ الْكافِرُ.(73)
هـرگز ناسپاسى افراد از انجام دادن كار نيك دلسردت نكند، كه كسانى نيز هستند كه بى هيچ بهره يا منتى ، سپاست مى گويند، و چه بسا كه از سپاس سپاسگزاران بيش از آنچه ناسپاس ، تباه ساخته ، بهره مند شوى .

احسان كامل
اِكْمالُ الْمَعْرُوفِ اَحْسَنُ مِنِ ابْتِدائِهِ.(74)
به انجام رساندن نيكى بهتر از آغازيدن آن است .

نشانه نيكوكار
اَلُْمحْسِنُ من صَدَّقَ اَقْوالَهُ اَفْعالُهُ.(75)
نيكوكار كسى است كه كردار او گفتارش را تصديق كند.

پيشگامى در نيكى
اِغْتَنِمْ صَنائِعَ الاِْحْسانِ وَارْعَ ذِمَمَ الاِْخوانِ.(76)
[آنگاه كه زمينه انجام ] كارهاى نيك [پيش آمد، آن ] را غنيمت شمار؛ و عهدها و پيمان هايى را كه با برادرانت بسته اى ، مراعات كن .

ماهيت نيكى
اَلْبِرُّ عَمَلٌ مُصْلِحٌ.(77)
نيكى [در حق ديگران ] عملى است اصلاحگر.

ارزش نيكوكارى
اِفْعَلُوا الْخَيْرَ وَ لا تَحْقِرُوا مِنْهُ شَيْئاً فَاِنَّ صَغِيرَهُ كَبيرٌ وَ قَلِيلَهُ كَثِيرٌ.(78)
نيكوكار باشيد و نيكوكارى را كوچك مشمريد، چرا كه خُردِ آن بزرگ و اندكش بسيار است .

پديده جاودانه
اَلْخَيْرُ لا يَفْنى .(79)
كار خير هرگز فانى نمى شود.

ارزش نام نيك
وَ لِسانُ الصِّدْقِ يَجْعَلُهُ اللّهُ لِلْمَرْءِ فِى النّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْمالِ يَرِثُهُ غَيْرُهُ.(80)
نـيـكـنـامى اى كه خدا براى كسى در ميان مردم ، مقرر مى دارد بهتر است براى او از مالى كه به عنوان ارث در ميان ديگران به يادگار مى ماند.

نيكى غير ماندگار
ما خَيْرٌ بِخَيْرٍ بَعْدُهُ النّارُ.(81)
خوشى و نيكى كه آتش (كيفر الهى ) را به دنبال داشته باشد، خوشى و نيكى نيست.

64 ـ شرح غررالحكم ، ج 1، ص 159.
65 ـ نهج البلاغه ، ح 59، ص 1114.
66 ـ نهج البلاغه ، ن 31، ص 921.
67 ـ همان ، ح 168، ص 117.
68 ـ شرح غررالحكم ، ج 2، ص 29.
69 ـ همان ، ج 3، ص 425.
70 ـ شرح غررالحكم ، ج 2، ص 391.
71 ـ نهج البلاغه ، ح 150.
72 ـ شرح غررالحكم ، ج 1، ص 178.
73 ـ نهج البلاغه ، ح 195، ص 1179.
74 ـ شرح غررالحكم ، ج 2، ص 75.
75 ـ همان ، ج 1، ص 297.
76 ـ همان ، ج 2، ص 195.
77 ـ همان ، ج 1، ص 148.
78 ـ نهج البلاغه ، ح 414، ص 1284.
79 ـ شرح غررالحكم ، ج 1، ص 229.
80 ـ نهج البلاغه ، خ 23، ص 84.
81 ـ همان ، ح 380، ص 1270.

کتاب خدا در زندگی انسان از شهید مطهری

قرآن و نهج البلاغه