از مهم ترين اصول شرعى و حقوقى دين اسلام و ديگر اديان الهى، تشكيل خانواده و ازدواج با فردي از جنس مخالف است. اين قانون مبتنى بر اصل طبيعى تفاوت زن و مرد است. در انسان و ساير حيوانات، توليد مثل تنها از راه لقاح نطفه فرد نر و تخمك ماده تحقق مى يابد.
انواع خانواده
1. خانواده هاى تك همسرى:
در اين خانواده ها كه در بين مسلمانان غالب است، مرد با يك همسر زندگى مى كند. برخى اصل را در دين اسلام تك همسرى مى دانند، بدين معنا كه در شرايط عادى بى ترديد بهتر از چند همسري است، زيرا مقتضاى تعلق خانوادگى، اختصاص و تعلق جسم و روح هر يك از زوجين به ديگري است و وحدت و يگانگى در زوجيت اختصاصى، بهتر و كامل تر تحقق مى يابد.
اهدافى مانند سكونت، آرامش، مودت و رحمتى كه قرآن براي ازدواج و رابطه زن و شوهر بيان مى كند، بى ترديد با تك همسرى بهتر تحقق مى يابد. در اين خانواده ها، سوءتفاهمها آسان تر حل مى شود و به علت نياز عاطفى زوجين به يكديگر و انحصار ارضاي آن در يك رابطه خطى، آنان به تقويت اين رابطه اهتمام مى ورزند و استمرار و طولانى شدن مشكلات و سردي رابطه را برنمى تابند. بررسى چند همسرى و نكاتى كه در آن جا بيان خواهد شد، اين واقعيت را بهتر روشن خواهد كرد.
2. خانواده هاى چند همسرى:
قوانين اسلام نوع ديكري از خانواده را به رسميت شناخته كه در آن يك مرد مى تواند به طور هم زمان با بيش از يك تا حداكثر چهار زن، زندگى زناشويى داشته باشد.
همه زنان در حقوق همسري برابرند و در قوانين اسلام تمايزي در حقوق آنها وجود ندارد. با بررسى آيات قرآن و سخنان معصومين ، مى توان دريافت كه چند همسري به اين شكل در اسلام پذيرفته شده است.
البته بررسى مورخان و تمدن شناسان تاريخ عربستان و حتى ايران نشان مى دهد كه اسلام چند همسرى را ابداع نكرده، بلكه اين خانواده ها پيش از اسلام نيز معمول بوده است.
دين اسلام، چند همسري را تعديل نمود و براي آن شرايطى مقرركرد، تا حقوق زنان بهتر تأمين شود. با بررسى علل تاريخى، اجتماعى و روانى – فردى تعدد همسر اين مسئله روشن خواهد شد.
در بررسى علل تاريخى چند همسري، اولين فرضيه اي كه گاه مطرح شده اين است كه زورگويى، تسلط مرد بر زن و به تعبيري مردسالاري، قانونى را به نفع مردها تثبيت كرده كه با برطرف شدن شرايط، برداشته شده است. هرچند قدرت مردان در گردش تاريخ بشر بسيار تأثيرگذار بوده، ولى نبود چند همسرى در جوامع و ملل مغرب زمين با وجود قدرت و تحكم بسيار مردها در اروپاى قرون وسطي، چنين فرضيه اى را با تشكيك رو به رو مى سازد. هوسرانى مردها نيز نمى تواند در جنبه تاريخى، به تنهايى منشأ چند همسرى محسوب گردد؛ زيرا براي چنين مردانى راههاى سهل تر و بى دردسرتر از چند زنى وجود داشته، مانند روابط آزاد جنسى، كه بتوانند تنوع طلبى خود را ارضا کنند، بدون آن كه زنى بگيرند و مسوليت اداره او و فرزندان را متحمل شوند.
به نظر مى رسد مهم ترين عامل در قانون مند كردن روابط جنسى و ازدواج در طول تاريخ، امري جز تعاليم اديان الهى نبوده است.
در امر چند همسرى نيز تجويز و تأييد اديان الهى موجب استمرار اين پديده شده است. آيين يهود و مسيحيت منعى بر چند همسرى نداشته و آن را تأييد كرده اند، ولى برخى روحانيون مسيحى آن را منع كرده اند؛ البته برخى مانند مارتين لوتر كينگ، – مؤسس مذهب پروتستان – آن را تاييد كرده اند.
در بررسى عوامل اجتماعى چند همسري، بايد به شرايط و مقتضيات اجتماعى كه آن را ضرورى مى سازد، توجه شود. در اين باره نكته محوري، فزوني عدد زنان آماده ي ازدواج بر عدد مردان آماده ازدواج است. آمارها در شرايط كنونى ايران اين واقعيت را تأييد مى كند، به گونه اي كه مازاد زنان 15 – 29 ساله از مردان 20 – 34 ساله در سال 1375، حدود يك ميليون و ششصد هزار نفر بوده است. افزون بر اين، تغييرات نسبتهاى جنسى ازدواج نكرده ها در ايران، دشواري هاي بيشتر دختران را براى ازدواج نشان مى دهد.
با منع چند همسرى، زنان فشار بيشتري را متحمل مى شوند و از يك حق طبيعى يعنى ازدواج محروم مى گردند. مسئله مهم در ازدواج زنان تنها تأمين نيازهاي جنسى نيست، بلكه نيازهاي عاطفى، تكيه گاه روانى، پشتوانه ي اقتصادي، فرزندزايى، و نيازهاي مادري همه در پرتو ازدواج براي زنان قابل تأمين هستند.
وقتى شرايطى ايجاد شود كه ازدواج به صورت تك همسري براي زنان مقدور نباشد، سه راه در پيش روي آنهاست:
1_نيازهاى طبيعى خود را سركوب كنند و خود را از اين حق محروم سازند كه در اين فرض بايد متحمل محروميت از همه مزاياى ازدواج شوند.
2_ خارج از محدوده ازدواج، نيازهاي خود را ارضا نمايند كه در اين صورت، نه تنها نيازهاى آنها به طور كامل و حتى به طور قابل قبولى ارضا نمى شود، بلكه به علت عدم پذيرش آزادى جنسى از سوي بيشتر جوامع و اديان الهى، اين روش آثار روانى ناخوشايندى از قبيل احساس گناه به همراه خواهد داشت.
3_ زن بتواند در كنار زن ديگري به همسري مردي درآيد. در اين حالت، هرچند به برخى مزاياي تك همسري نائل نخواهد شد، در بعد قانونى و حقوقى تفاوتى با اين گونه زنان نخواهد داشت و از همه حقوق همسرى كه در فصلهاي پيشين بيان گرديد، بهره مند خواهد شد. از سوى ديگر، مرد نيز بايد نسبت به رعايت اين حقوق اهتمام داشته باشد؛ بنابراين، تعدد همسر به طور كلى مى تواند براي زنان و جامعه سودمند باشد، و عدم پذيرش اين قانون نيز پيامدى جز آزادى روابط جنسى در پيش روي جوامع قرار نمى دهد و از اين رو، فرهنگ غرب براي فرار از اين مشكلات حدود روابط جنسى و قانون مند كردن آن را ناديده مى گيرد.
اسلام با پذيرش چند همسري شرايط و حدودي براي آن قرار داده است تا از پيامدهاى نامطلوب احتمالى آن جلوگيرى كند. دين اسلام عدالت و صلاحيت قطعى مرد را براي اختياركردن بيش از يك زن شرط كرده است. قرآن به مردان توصيه مى كند تا از توان خود در برقرارى عدالت بين زنان اطمينان حاصل نكرده اند، به يك همسر بسنده كنند.
قرآن ضمن اعلام اينكه مردها، از نظر عاطفى هرگز نمى توانند بين زنان عدالت برقراركنند و بى ترديد به برخى گرايش بيشتر خواهند داشت، به آنان توصيه مى كند همه گرايش خود را به يك زن معطوف نسازند و ديگرى را به صورت سرگشته و بلاتكليف رها نكنند.
3. خانواده هاى ازدواج موقت:
قوانين اسلام نوع ديگرى از ازدواج را به رسميت شناخته كه در مقابل ازدواج دائم – قراردادى كه تا پايان عمر زن و شوهر ادامه دارد – مى تواند به صورت موقت و در دوره ي زمانى خاصى باشد. در اين ازدواج پس از گذشت دوره ي زمانى معين، زن و مرد خود به خود از هم جدا مى شوند و نيازي به طلاق نيست.
آيه قرآن و روايات اهل بيت (ع) اين ازدواج را تأييد كرده و همه فقهاي مذهب شيعه آن را پذيرقه اند.
علماى اهل سنت نيز معتقدند اين ازدواج در زمان رسول خدا (ص) به دليل همين آيه تأييد گرديده، ولى بعد نسخ شده و يا خليفه دوم آن را لغو كرده است.
با بررسى شرايط اجتماعى و نيازهاى جنسى مرد و زن، مى توان به تأثير مثبت اين قانون بر سلامت روانى و اخلاقى جوامع، خانواده ها و افراد پى برد. البته هر قانون مفيدى ممكن است زمينه اى را براى سوء استفاده و بروز رفتار نابهنجار فراهم كند. عوامل اجتماعى براي لزوم قانون چند همسرى در مورد ازدواج موقت نيز صادق است، به ويژه كه در برخى شرايط ازدواج دائم حتى با وجود پذيرش چندهمسري، براي تعدادى از زنان و مردان مقدور نيست.
عدم استفاده از اين قانون، مى تواند يكى از عوامل آزادى روابط جنسى در جوامع كنونى به ويژه جوامع غربى باشد. از آن جا كه ازدواج دائم در بيشتر جوامع براي بسياري به ويژه جوانان تا مدتها پى از بروز نياز جنسى، فراهم نيست و در برخى شدت اين نياز زياد است، افراد براي رفع اين نيازها به برقرارى روابط جنسى بدون هرگونه چهارچوب و حد و مرزى مى پردازند. در اين حالت، نيازهاى جنسى افراد تأمين و ارضا مى شود، ولى بسياري از حدود و اخلاقيات در چهارچوب روابط انسانى آسيب مى بيند، به گونه اى كه برجسته ترين جنبه هاى روابط انسانى بين زن و مرد، رنگ جنسى به خود مى گيرد و جنبه هاى ديگر تحت الشعاع قرار مى گيرد.
همان گونه كه در بحث چند همسرى گذشت، نياز و فعاليتهاي جنسى مرد از زن بيشتر است، و وضعيت فيزيولوژيك و روانى آنها شاهدى بر آن است؛ از اين رو، در بيشتر جوامع مردان بيشتر از زنان به دنبال تنوع طلبى و روابط جنسى گسترده تر هستند. اين امر موجب مى شود که از لحاظ قانونى نيز راه موجهى براى ارضاى نيازهاى شديد برخى مردان قرار داده شود.
علامه طباطبايى نيز به چنين راه حلى براي اين واقعيت اجتماعى اشاره دارد. نظر كلى و گسترده به جهان انسانى نشان مى دهد كه روابط جنسى در جوامع بشرى را نمى توان به ازدواج دائم محدود ساخت و هرگونه روابط جنسى ديگر را غيرقانونى شمرد؛ زيرا ازدواج دائم به تنهايى نمى تواند به نياز جنسى پاسخ دهد. دولتها و قوانين مربوط نيز در همه كشورهاى توسعه يافته و غير آن نتوانسته اند از شيوع روابط جنسى موقت جلوگيري كنند و در همه شهرها مراكزي آشكار يا پنهان براى اين عمل وجود دارد. در اين شرايط، دينى كه بخواهد روابط جنسى را به ازدواج قانونى محدود كند و از روابط جنسى غيرقانونى جلوگيرى نمايد، ناگزير است ازدواج موقتى را با شرايطى خاص در قانون خود جاى دهد، تا در حد توان از پيامدهاى نامناسب روابط جنسى نامشروع جلوگيري كند.
حضرت على (ع) فرمود: «اگر عمر ازدواج موقت را ممنوع اعلام نمى كرد، غير از افراد ناصالح كسى مرتكب زنا نمى شد»؛ به ديگر سخن، ازدواج موقت راهى است كه در بسيارى از موارد مى تواند مانع برقرارى روابط جنسى نامشروع شود؛ بنابراين، قانون ازدواج موقت به طور كلى مى تواند براي سلامت روانى جامعه، خانواده ها و افراد مفيد باشد.
البته استفاده از اين ازدواج شرايط و حدودى دارد و بايد در اين رابطه به توصيه هايى توجه شود تا حد امكان از پيامدهاي احتمالى و نامناسب آن جلوگيرى شود.
مشکلات اصلی ازدواج موقت:
1_ ازدواج موقت نمى تواند نيازهاى اساسى زن و مرد را برآورده سازد.
2_ اداره فرزندان
3_ پيامدهاى منفى آن در خانواده مردانى است كه به اين ازدواج اقدام مى كنند. كم توجهى به همسر و فرزندان، و تمركز سرمايه گذاري عاطفى بر همسر موقت، موجب ناكامى و محروميت اعضاي خانواده اصلى او از حقوق مشروع خود مى شود. همين امر، بى اعتمادي و مشكلات در روابط ميان فردى را در خانواده افزايش مى دهد. گاه خانواده كه بايد محلى براي آرامش بخشى اعضا باشد، به محيطى تنش زا و نفرت آور تبديل مى شود. هوسرانى و زياده روى در ازدواج موقت، به سلامت و آرامش خانواده آسيب جدى وارد مى سازد.
سخنان ائمه و بزرگان درباره ازدواج موقت
امام رضا (ع) از پيروانش مى خواهد كه به خاطر جلب رضايت همسران خود از ازدواج موقت خودداري كنند و با اين عمل، از همسر خود غافل نشوند تا در نتيجه، آنها از دين خدا رويگردان و از دوستى ائمه (ع) منصرف شوند و حتى به خاطر اين قانون، به ائمه (ع) نفرين كنند.
امام موسى بن جعفر (ع) نيز به يكى از اصحاب خود كه درباره ازدواج موقت پرسيد، فرمود: تو را با ازدواج موقت چه كار؟! در حالى كه خداوند تو را از آن بى نيازكرده است.
مرحوم كلينى نيز اجتناب از ازدواج موقت را براي افرادى كه مى توانند نيازهاي جنسى خود را با همسر دائمى خود برآورده كنند، لازم شمرده است.
همچنين ائمه اطهار ازدواج موقت را براي دخترانى كه تاکنون ازدواج نكرده اند، مناسب ندانسته اند؛ زيرا اين امر عيبى و نقصى براي خانواده دختر به شمار مى رود. با توجه به نكاتى كه بيان شد و سخنان ائمه (ع) كه ذكر گرديد، به نظر مى رسد ازدواج موقت تنها براى افرادي با شرايط ذيل مناسب است:
الف – زنان و مردانى كه به علت شرايط اجتماعى، اقتصادي، وضعيت تحصيلى و جز اينها، ازدواج دائم براي آنها، مقدور و يا بسيار دشوار است.
ب – مردانى كه به علت بيماري همسر يا به علت مسافرت و عدم دسترسى به همسر، در ارضاي نيازهاى جنسى خود مشكل دارند.
ج – مردانى كه به علت ميل جنسى بسيار قوي با يك همسر ارضا نمى شوند و ممكن است به فساد و فحشا آلوده گردند.
در اين شرايط، با رعايت ساير نكات از جمله حقوق و نيازهاي عاطفى همسر دائمى و خانواده، انجام ازدواج موقت مى تواند به حل مشكلات برخى خانواده ها كمك كند و افراد را از محروميتهاي عاطفى وگاه فروپاشى خانواده بازدارد.
خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی
اضافه کردن نظر